نامه ۳۱ نهج‌البلاغه؛ راهنمای عملی برای تعامل بهتر با نسل z

به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، حجت‌الاسلام مسعود آذربایجانی، رئیس پژوهشکده علوم رفتاری پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در آیین اختتامیه پنجمین جشنواره امامت و مهدویت (نهج‌البلاغه و حکمرانی علوی) که امروز، 13 بهمن‌ماه در دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان برگزار شد، در سخنانی با عنوان «عوامل روی‌گردانی از دین در نسل z با تأکید بر نامه 31 نهج‌البلاغه» اظهار کرد: هر نسلی دارای هرم هویتی است که براساس ارزش‌ها، باورها، نگرش‌ها و... شکل می‎‌گیرد. مقایسه دو نسل الف و ب که بین 25 تا 30 سال با هم فاصله دارند، سه حالت را پیش‌ روی انسان قرار می‌دهد.

وی ادامه داد: حالت اول، انطباق دو نسل است که امروزه کمتر مشاهده می‌شود، در حالی که حدود ۵۰ سال پیش از این، هویت شغلی نسل آینده براساس مشاغل نسل پیشین، قابل پیش‌بینی بود. حالت دوم، شکاف یا گسست نسلی است؛ به‌طوری که با مقایسه هرم هویتی دو نسل مشخص می‌شود که این دو هیچ نقطه اشتراکی ندارند. آنان نه‌تنها در الگوهای رفتاری، بلکه در ارزش‌ها و نگرش‌ها یا باورها نیز با یکدیگر فاصله دارند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بیان کرد: مطالعه گروهی از افرادی که در حوادث اخیر نقش داشتند، نشان می‌دهد که متأسفانه حدود ۶۵ درصد از آن‌ها مشکلات خانوادگی و 80 درصد مشکلات اعتقادی جدی داشتند که قابل تأمل است. براساس آمار موجود، فقط یک درصد این افراد از خارج وارد کشور ما شده بودند و حدود ۹۹ درصد آنان فرزندان ایران هستند. چرا باید چنین شرایطی ایجاد شود؟ این حالت در دوران زندگی ما بسیار محتمل است.

وی گفت: براساس نظریات جامعه‌شناسان و روانشناسان، جامعه ایرانی در حال تجربه حالت سوم، یعنی اختلاف نسلی است؛ به‌طوری که دو نسل در باورها و ارزش‌ها فصل مشترک دارند، ولی در الگوهای رفتاری آنان تفاوت قابل توجهی مشاهده می‌شود. این حالت در جامعه بسیار ملموس است. با قبول فرض قرارداشتن در حالت اختلاف نسلی و فاصله‌داشتن از حالت شکاف نسلی، باید برای کاهش این اختلاف چاره‌ای اندیشید.

آذربایجانی تصریح کرد: نامه ۳۱ نهج‌البلاغه شامل توصیه‌های حضرت علی(ع) به امام حسن(ع) است. حضرت علی(ع) در کتاب شرح نهج‌البلاغه ابن‌ابی‌الحدید می‌فرماید: «حداقل تفاوتی که میان دو نسل وجود دارد، عنصر زمانی است. تفاوت افق زمانی اجازه نمی‌دهد کسی را با فشار به انجام عادات خود وادار کنی.» عادات در سخن امیرالمؤمنین(ع) همان الگوهای اجتماعی است. در تربیت مؤثر، یکی از اولین نکات، مدارای بیشتر درباره انتقال الگوهای رفتاری است.

تفاوت نسل‌ها در نامه ۳۱ نهج‌البلاغه

وی افزود: امام‌ سجاد(ع) خطاب به خداوند می‌فرماید: «ایام من را برای چیزی که مرا برای آن خلق کردی، فارغ کن»، چراکه شناخت آنچه انسان برای آن آفریده شده، بسیار مهم است. نامه ۳۱ نهج‌البلاغه با این عبارت آغاز می‌شود: «از پدری که در آستانه فنا و معترف به گذشت زمان است، به فرزند خود که آرزومند چیزی‌ست که به راحتی حاصل نشود.» در مقدمه این نامه، حدود هشت مورد از تفاوت‌های شخصیت نسل گذشته و آینده بیان شده است که باید به آن توجه داشت.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه با پیشنهاد مطالعه کتاب «فرزندان راهی دیگر» نوشته کارول اندرسن آنوی تأکید کرد: نسلی که امروز در کشور با آن رو‌به‌رو هستیم، نسل z نامیده می‌شود. این نسل در بعضی موارد رو در روی نسل پیش از خود می‌ایستد و عقاید او را زیر سؤال می‌برد. ریشه این کنش باید به‌وسیله مسئولان و استادان دانشگاه بررسی شود، نباید به راحتی از کنار این مسائل عبور کرد‌؛ بلکه باید به‌طور جدی مسائل و مشکلاتی را که در ساختار اداری کشور وجود دارد و نسل جدید به آن معترض است، پذیرفت.

وی ادامه داد: بهترین اصلاح‌گران این امور، استادان و متخصصان دانشگاهی این عرصه‌ها هستند. شناخت نادرست و ناکافی از نسل z باعث مواجهه نادرست با این نسل می‌شود. نسل x، متولدان ۱۳۲۰ تا ۱۳۶۰ با جامعه‌پذیری زیاد هستند و رسانه‌ را در قالب رادیو، تلویزیون، کتاب و روزنامه دنبال می‌کنند. نسل y، متولدان سال‌های ۱۳۶۰ تا ۱۳۸۰ هستند؛ این نسل تحول‌خواه‌اند و از رسانه در قالب ماهواره و رایانه استفاده می‌کنند.

تفاوت نسل z با نسل‌های پیشین

آذربایجانی اضافه کرد: نسل z، متولدان دهه ۸۰ به بعد هستند. این نسل از کودکی با اینترنت آشنا شد و با فضای مجازی رشد کرد؛ بنابراین با نسل‌های پیشین بسیار متفاوت است. در نتیجه، باید او را شناخت و درک کرد؛ چراکه اصلاً نمی‌توان چیزی از این نسل را حذف یا انکار کرد. دسترسی تقریباً آزاد به محتوای متنی، صوتی و تصویری در بستر اینترنت از جمله ویژگی‌های این نسل است؛ همچنین حضور فعال و پررنگ در شبکه‌های اجتماعی و مبادلات فرهنگی گسترده نیز در میان این‌ نسل قابل توجه است.

وی گفت: ناهمخوانی اطلاعات دریافتی از فضای مجازی با معیارها و هنجارهای بومی باعث ناسازگاری در نسل z می‌شود. احساس نارضایتی و خشم ناشی از بیگانگی از محیط و تناقضات درونی، حاصل این ناهمخوانی است. براساس پژوهشی در سال ۲۰۲۰ که خارج از ایران انجام شده است، ۲۰ میلیون توییت مشتمل بر احساسات منفی غم و خشم در جهان ارائه‌ شده، درحالی که همین احساسات در ایران با طنز همراه و ارائه شد که یکی از ویژگی‌های ایرانیان است.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بیان کرد: درگیرشدن در جریان سیال زندگی، افزایش انعطاف‌پذیری در سبک زندگی، نترسیدن از کسب تجارب جدید از جمله تجارب خشونت‌بار، کنشگری بیشتر در فضای مجازی به جای فضای واقعی به‌دلیل جمعیت کم خانواده‌ها و کاهش تأثیرپذیری از آموزش و پرورش رسمی و خانواده ناشی از نبود ارتباط عاطفی با کودکان و نوجوانان، از جمله خصوصیات نسل z است.

وی درباره برقراری رابطه عاطفی نسل بزرگتر با نسل z، نامه ۳۱ نهج‌البلاغه را مورد توجه قرار داد و تصریح کرد: حضرت علی(ع) به‌طور مکرر در این نامه از واژه «بُنَيَّ» برای مخاطب قراردادن امام حسن(ع) که آن زمان حدود ۳۰ سال داشت، استفاده می‌کند، در حالی که ما از چنین ادبیاتی در برابر فرزندان خود استفاده نمی‌کنیم.

کم‌کاری خانواده‌ها در تربیت فرزندان

آذربایجانی اضافه کرد: به‌طور میانگین، خانواده‌های نسل پیش از انقلاب از کیفیت بهتری در مقایسه با خانواده‌های امروز بهره‌ می‌بردند. خانواده‌های امروز در تربیت فرزندان خود کم‌کاری کرده‌اند. تأثیرپذیری و تأثیرگذاری متقابل بر سلبریتی‌ها و اشخاص مشهور در فضای مجازی، ویژگی دیگر نسل z است. آنان می‌توانند به‌راحتی با فوتبالیست محبوب خود ارتباط تعاملی برقرار کنند، ولی آیا ارتباط آن‌ها با یک استاد دانشگاه یا طلبه که در پس پرده‌ها قرار دارد نیز به همین صورت است؟

وی با اشاره به کنترل‌گریزی و اقتدارگریزی نسل z به‌ویژه در ارتباط با گروه‌های مرجع تأکید کرد: رویکرد این نسل ضدیت با سلسله‌مراتب‌هاست، به‌طوری که اگر از موضع بالا با آن‌ها سخن گفته شود، موضع می‌گیرند و اصلاً پاسخ طرف مقابل را نمی‌دهند؛ ولی از ارتباطات دوطرفه استقبال می‌کنند. به مسائل بنیادین فرهنگی و اجتماعی اهمیت می‌دهند و در عرصه سیاست مطالبات جدی و بنیادین دارند. بسیاری از مطالبات و سخنان آنان بحق است و باید شنیده شود. بخش وسیعی از جوانان جامعه ایرانی رادیو و تلویزیون ملی را تحریم کرده‌اند و پیام ما به گوش آنان نمی‌رسد، ولی پیام دشمنان به راحتی به گوششان می‌رسد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه افزود: حضرت علی(ع) به امام حسن(ع) می‌فرماید: «من پیش از اینکه دیگران ذهن تو را مشغول کنند، نزد تو آمدم» و حاصل این جمله، شخصیت امام حسن(ع) است. ما دیگر زمانی برای هدردادن و در اختیار دشمن قرار دادن نداریم. مخاطرات در خارج از کشور ما نیست، بلکه در داخل کشور است. دشمنان بیرونی هیچ‌گاه به اندازه‌ خودمان نمی‌توانند به ما آسیب بزنند؛ آسیب‌هایی که به آن‌ها مبتلا هستیم، زمینه حضور و استفاده دشمن را فراهم می‌کند.

وی در پایان تأکید کرد: شیوه‌های مواجه‌شدن با نسل z عبارت است از شناخت نگرش‌ها، افکار و سبک زندگی آنان، شنیدن سخنان‌شان، گفت‌‌وگوی دوجانبه با سعه‌ صدر، ارتباط عاطفی و به رسمیت شناختن مطالبات آنان، استفاده از نقاط قوت آنان در عملیاتی‌کردن امور و جدی‌گرفتن‌شان برای حل مسائل جامعه، بهره‌گیری از ابتکار نسل z در حل مسائل جامعه، ارتقای سطح سواد و دانش نسل جدید در عرصه رسانه، توجه به گرفتاری‌های افراد، انتظار نداشتن برای سطح ایمان یکسان میان نسل z و نسل پیش از آنان در جامعه، توجه به تفاوت‌های افراد و پذیرش آن و تلاش برای بهبود. حضرت علی(ع) در این خصوص می‌فرماید: «ای فرزندم، من تو را همه خودم می‌دانم؛ اگر مصیبت و مشکلی برای تو پیش آید، انگار برای من پیش آمده است. همچنین، من تمام اخبار گذشتگان را بررسی کردم تا بتوانم گل‌واژه‌های حکمت را برای تو بیان کنم.»