مفهوم و ویژگیهای اخلاق گروهی در آرای ابنسینا
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان گفت: ابنسینا به مفهوم اخلاق گروهی معتقد است، به این معنا که هر دوره سنی خلقوخوی خاص خود را دارد و برای هر کدام، ویژگیهایی برمیشمارد.
به گزارش خبرنگار ایکنا از اصفهان، فروغ رحیمپور، دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان در سومین نشست از سلسلهنشستهای تخصصی «مدرس ابنسینا؛ جستارهایی از مکتب فلسفی اصفهان» با موضوع «تحولات اخلاق در گذر عمر از منظر ابنسینا» که عصر روز گذشته، ۱۳ بهمنماه در مدرس ابنسینا برگزار شد، ضمن ابراز خرسندی از حضور در مدرسهای که شیخالرئیس در آن تدریس میکرده، اظهار کرد: کموبیش میدانیم که در سنین مختلف، خلقوخوی ما متغیر است. این را به تجربه شخصی درک کردهایم. اگر کسی در جامعهشناسی، روانشناسی و انسانشناسی مطالعه داشته باشد، حتماً با این موضوع آشنا و معتقد است که هر سنی خلق خاص خود را دارد. با گذر زمان، افزایش تجربه و تغییر قوای جسمانی و عقلانی، دگرگونیهایی در خلقوخوی ما پدید میآید.
وی افزود: موضوع بحث این نشست، دیدگاهی است که ابنسینا در مقام یک انسانشناس، طبیب و بهنحوی جامعهشناس، در این زمینه و در مباحث منطقی خود مطرح کرده است. او در این خصوص، دستهبندیهایی ارائه داده که البته دیگر متخصصان نیز چنین کردهاند. برای نمونه، در پژوهشی بینالمللی اشاره شده که وقتی کسی نوجوان است، اخلاقمندی را جزو هویت خود نمیداند؛ یعنی ممکن است بر مبنای اخلاق عمل کند، اما برایش مهم نیست که فردی اخلاقی شناخته شود؛ زیرا اساساً در این فضا قرار ندارد؛ اما فردی که به جوانی و پس از آن میرسد، وقتی در محیط کار، عمل صادقانهای انجام دهد یا امانتداری کند، دلیل اصلیاش، شخصیت و منش اوست که عمل اخلاقی برایش بهصورت ملکه درآمده و اهمیت دارد.
عوامل مؤثر در شکلگیری خصوصیات اخلاقی از منظر ابنسینا
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان بیان کرد: ابنسینا معتقد است چیزی به نام «اخلاق گروهی» وجود دارد؛ یعنی هر دورهای از عمر انسان، خصوصیات خاص اخلاقی خود را اقتضا میکند، البته باید ذکر شود که ویژگیهای اخلاقی از عوامل متعددی سرچشمه میگیرند. بعضی از این عوامل در اختیار ما هستند که به آنها عوامل اکتسابی میگوییم، مانند اینکه من تصمیم بگیرم خلق خاصی را کنار بگذارم یا واجد آن شوم؛ اما گاهی طبع ما که امروزه به آن ژنتیک یا وراثت میگوییم، بعضی از این ویژگیها را بهصورت ارثی به ما منتقل یا حداقل زمینه مساعد آن را فراهم میکند.
وی اضافه کرد: ابنسینا حتی به محیط جغرافیایی محل سکونت نیز بهمثابه یکی از عوامل سازنده اخلاق اشاره میکند و میگوید مثلاً مردم کوهستان خلقی دارند و مردم بیابان خلقی دیگر. امروزه حتی خانهای که در آن زندگی میکنیم، مثلاً آپارتمانهای بلندمرتبه، باعث بروز بعضی از خلقیات خاص میشود. نوع آب و هوا نیز مؤثر است.
رحیمپور ادامه داد: شغل نیز عامل دیگری است که شیخالرئیس به آن اشاره میکند و میگوید: کسانی که تجارت میکنند، بهدلیل تجارت، خلقیاتی پیدا میکنند، غیر از خلقیات ممیزه شخصیشان. معلمان نیز ویژگیهای اخلاقی خاص شغل خود را دارند. عوامل موقعیت مالی و جایگاه اجتماعی نیز مهم هستند که از میان تمام این عوامل، ابنسینا بر عامل سن بسیار تأکید دارد.
تأثیر سن بر خلقیات در نظام اخلاقی ابنسینا
وی با تأکید بر تأثیر غالب عامل سن در خلقیات، به دستهبندیهای سنی اشاره کرد و گفت: برحسب میزان رعایت بهداشت و شرایط زمانه، امروزه طول عمر افزایش یافته است و دورههای سنی تغییر کردهاند. مثلاً، آنچه دو قرن پیش کهنسالی محسوب میشد، در دستهبندیهای جدید سازمان جهانی بهداشت (WHO) ممکن است کهنسالی بهحساب نیاید. دو دستهبندی را یادداشت کردهام: یکی متعلق به سازمان جهانی بهداشت و دیگری متعلق به وزارت بهداشت ایران که تقریباً به هم نزدیک هستند. دورههایی که ابنسینا ذکر کرده است، از نوجوانی آغاز میشود، زیرا برای کودکی نمیتوان بهطور واقعی از اخلاق تعریفی داشت و اخلاق از جایی شکل میگیرد که فرد خود شروع به انتخاب میکند.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان اظهار کرد: دستهبندی سازمان جهانی بهداشت از این قرار است: نوجوانی، ۱۲ ـ ۱۳ تا ۱۸ سال؛ جوانی، ۱۸ تا ۲۵ ـ ۳۰ سال؛ میانسالی، ۲۵ ـ ۳۰ تا ۶۰ ـ ۶۵ سال؛ بزرگسالی، ۶۵ سال به بعد و کهنسالی، ۸۰ سال به بعد؛ اما دستهبندی وزارت بهداشت ایران کمی متفاوت است: نونهالی تا ۷ سال، نوجوانی ۱۳ تا ۱۷ سال، جوانی ۱۷ تا ۴۰ سال، میانسالی ۴۰ تا ۶۵ سال، میانسالی دوم یا پیشکهنسالی ۶۵ تا ۷۵ سال، کهنسالی ۷۵ تا ۸۵ سال و کهنسالی شدید (۸۵ سال به بالا).
وی به دستهبندی سنی از منظر ابنسینا اشاره کرد و افزود: او فقط بر یک دوره، عنوان سنی خاص گذاشته است. از نظر ابنسینا، میانسالی که پختهترین دوره عمر بهحساب میآید، از ۳۰ سالگی آغاز میشود و تا ۵۰ سالگی ادامه مییابد. از ۵۰ سالگی به بعد نیز پیری و سپس کهنسالی است. معلوم است که در آن زمان بهدلیل وضعیت سلامت، طول عمر کوتاهتر بوده است. غرض این است که مرزبندیها نزدیک هستند و سن دقیق چندان اهمیت ندارد، بلکه ویژگیهای هر دوره مهم است.
رحیمپور سپس به بررسی خصوصیات هر دوره سنی از دیدگاه ابنسینا پرداخت و ادامه داد: ابنسینا نوجوانی و کهنسالی را دورههایی میداند که سالهای اول و آخرشان بسیار متفاوت است. او برای نوجوانی، ۱۰ ویژگی اصلی و برای کهنسالی نیز ویژگیهایی را برمیشمارد. ابنسینا برای میانسالی که از نظر او حالت پختگی و متعادلترین حالت اخلاقی است، توضیح زیادی نمیدهد، زیرا متعادل است.
ویژگیهای اخلاقی نوجوان از منظر ابنسینا
وی با بیان ویژگیهای اخلاقی نوجوان از منظر شیخالرئیس گفت: این خصلتها را میتوان چنین برشمرد:
غلبه شرم و حیا: این خلق کاملاً در مقابل خلق کهنسالی است که در آن شرمندگی کاهش مییابد. علت آن در نوجوان، آشنایینداشتن با زشتیها و عمل بیشتر براساس فطرت است.
ترکیب ناآگاهی با خوشگمانی و تکبر: نوجوان بهدلیل کمتجربگی و تحت سرپرستی بودن، ناآگاه است. خوشگمانیاش شاید از اینروست که همیشه خانواده سپر بلای او بودهاند. تکبر او نیز برای خودنمایی و نشاندادن استقلال در آستانه ورود به جامعه است.
بیتجربگی و غفلت از سختیهای آینده: بهدلیل همین ویژگی، گاهی نصایح را نمیپذیرد، زیرا تجربه ندارد و سختی آینده را به چشم نمیبیند.
دیدگاه خاص به منفعت: نوجوان منفعت را در چیزی میبیند که برایش لذتبخش است. او دنبال حقیقت یا فضیلت اخلاقی نیست. بنابراین، انتظار دوراندیشی یا ترجیح منافع دیگران از او دور از ذهن است.
ضعف در تشخیص سود واقعی: نوجوان لذت را به جای فضیلت و منفعت حقیقی انتخاب و سود را فقط از زاویه دید معنا میکند.
نیروی تهاجمی زیاد و ابا نداشتن از خطای آشکار: در نوجوانان خصوصاً پسران که قدرت بدنی بیشتری دارند، روحیه تهاجمی میتواند برای خودشان و دیگران خطرآفرین باشد، زیرا حتی ممکن است آنها خطا را نوعی توانمندی بپندارند.
دوری از حیلهگری و زود فریبخوردن: نوجوان بهدلیل سادهدلی و پاکدلی، خودش مکار نیست و به دیگران خوشگمان است، بنابراین بسیار زود طعمه افراد فریبکار میشود.
کمتوانی عقل و خرد: نوجوانان هنوز پختگی عقلی نیافتهاند و نمیتوان بر خردمندیشان حساب کرد.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان به تبیین ویژگیهای اخلاقی جوانی در اندیشه اینسینا پرداخت و اضافه کرد: این ویژگیها را میتوان به شرح زیر دانست:
قدرت جسمانی در اوج و امید زیاد به آینده: همهچیز در پیش روی جوان است و اهداف زیادی برای آینده در سر دارد.
تمایل زیاد برای رسیدن به خواستهها: جوانی دوره استقلال و برنامهریزی است.
تغییرات سریع روحی و علاقهمندیهای ناپایدار: جوان ممکن است سریع به چیزی علاقهمند شود و سریع هم از آن دل بکند.
شدت و سرعت در خشم: هم سریع خشمگین میشود و هم خشمش سریع فروکش میکند.
علاقه به تکریم: جوانان پس از سپریکردن دوران نوجوانی، بهدنبال حفظ استقلال و کسب تکریم در جامعه هستند. خردکردن شخصیت آنها نتیجه معکوس دارد.
زودباوری (نه سادهلوحی): بهدلیل خوشگمانی و امید به آینده، زود چیزی را میپذیرند. این خصلت با ویژگی انسانهای شجاع، حسنظن به دیگران و زود خشمگین شدن، مشترک است.
وی به بیان ویژگیهای اخلاقی میانسالی پرداخت و گفت: از نظر ابنسینا این دوره، اوج زندگی اخلاقی انسان است. بدن انسان به ثبات نسبی رسیده و عقل بر هیجانها غلبه دارد. فرد به پختگی عقلی و ثبات در معاش دست یافته و تصمیماتش جهتدار و با محاسبه است. ویژگی بارز این دوره از نظر او، پاکدامنی همراه شجاعت است؛ برخلاف نوجوان که شجاعتش آمیخته با حرص و برخلاف سالخوردگان که پاکدامنیشان بیشتر از سر ترس است.
رحیمپور تصریح کرد: شیخالرئیس ویژگیهای اخلاقی کهنسالی، شامل دوران پیری و سالخوردگی را نیز مورد توجه قرار داده و با تأکید بر این نکته که ویژگیهای یادشده، غالب هستند و همیشه استثنا وجود دارد، معتقد است هرچه در این دوران سن بیشتر شود، این ویژگیها بارزتر میشود: کاهش توان جسمانی، احتیاط زیاد و ترس از آینده (در مقابل امید جوانی)، خلق نرم ولی با تندخویی گاهبهگاه، بهدلیل کمحوصلگی و نداشتن حوصله برای توضیح و توجیه، استقلال رأی که ممکن است به استبداد رأی بینجامد، زیرا فرد بهدلیل سن و تجربه، رأی خود را قطعی میداند و حاضر به پذیرش نظر دیگران نیست، قضاوت مبتنی بر تجربه شخصی که تکیهگاه اصلی آنها تجربیات گذشته است و حاضر به تعویض آن با گفته دیگران یا کتاب نیستند.
وی ادامه داد: سایر ویژگیهای کهنسالی را از نگاه ابوعلی سینا میتوان چنین برشمرد:
بیاعتنایی نسبی به مدح و ذم: برخلاف دوران جوانی که تکریم برایشان بسیار مهم بود.
سخنان آمیخته به تردید: کمتر چیزی را قطعی بیان میکنند و جایی برای احتمال دیگر میگذارند.
غلبه سوءظن و بدخلقی: ناشی از ضعفهای جسمی و این احساس که ممکن است دیگران بهدلیل ناتوانیشان با آنها بد رفتار کنند.
اعتدال در دوستی و دشمنی: برخلاف نوجوانی و جوانی که ممکن است در دوستی افراط کنند.
رفتار دوپهلو: ممکن است محبت را به شکل تندخویی یا کینه را به شکل محبت نشان دهند. بنابراین، نباید فقط بنا به ظاهر رفتارشان حکم کرد.
نداشتن عزم راسخ و داشتن روحیهای کودکانه در پارهای موارد
حرص نسبت به معاش روزمره: این امر بهدلیل نزدیکی آنها به مرگ و توجه وسواسگونه به غذا، دارو و رسیدگیهای بهداشتی خود است.
عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان بیان کرد: ابنسینا دیگر خصلتهای این گروه را چنین دانسته است: بخل مالی بهدلیل اینکه دیگر شاغل نیستند و درآمدی ندارند و داشتههایشان محدود است، احتیاط یا طمع مالی، عدالتطلبی از سر طمع یا ضعف، ترجیح سود بر زیبایی، کاهش شرم و حیا، زیرا چندان به بازخورد دیگران توجهی ندارند، کاهش تمایل به شهرت و نیکنامی، کاهش امید و افزایش بدبینی، زیرا آینده روشنی پیش رو نمیبینند، عفت غیرفضیلتمندانه به معنای آنکه خودنگهداری نه از سر فضیلت، که از سر اجبار یا ضعف است و غلبه بردباری و وقار.
وی تأکید کرد: این موارد حاصل تجربیات عملی ابنسینا نیز است، زیرا او در مقام پزشک، این تغییرات روحی را در بطن تغییرات جسمی دیده و مسیر درمان و مداوا را بیان کرده است.
انتهای پیام
