کد خبر: ۳۹۱۰۴۶۴

تاریخ: ۲۴ تير ۱۳۹۹ - ۱۲:۲۴

یادداشت/

تأملی در رسم‌الخط قرآن کریم

یکی از شاخه‌‌های علوم قرآنی، «کتابت و رسم‌الخط قرآن کریم» است. اصولاً عنوان «علوم قرآنی» اصطلاح ویژه‌ای مربوط به مباحث مقدماتی شناخت همه‎جانبه قرآن کریم و شئون گوناگون آن است.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمدعلی کوشا، مترجم قرآن کریم و عضو مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم، در کتابی به بررسی «رسم‌الخطّ قرآن کریم»، و انتشار یافته از سوی نشر سرایی پرداخته که قسمت اول آن را در ادامه می‌خوانید:

یکی از شاخه‎های علوم قرآنی «کتابت و رسم‌الخطّ قرآن کریم» است. اصولاً عنوان «علوم قرآنی» اصطلاح ویژۀ مربوط به مباحثِ مقدّماتی شناخت همه‎جانبۀ قرآن کریم و شئون گوناگون آن است.

در علوم قرآنی مباحثی چون «وحی»، «نزول قرآن»، «مدت نزول»، «اسباب نزول»، «جمع و گردآوری قرآن»، «کاتبان وحی»، «مصحف‎سازی»، «قرائات گوناگون»، «منشأ قرائات مختلف»، «عدم تحریف قرآن»، «حجیّت قرآن»، «نسخ»، «عام و خاص»، «مطلق و مقیّد»، «محکمات و متشابهات»، «تأویل قرآن»، «اعجاز قرآن»، «ترتیب سوره‎ها و آیات»، «کتابت قرآن و تاریخ آن» و... طرح و مورد بررسی و تحلیل واقع می‎شود.

هر یک از عناوین و موضوعات فوق، شاخه‎ای از علوم قرآنی را تشکیل می‎دهد؛ از این رو مجموع آنها را به صیغۀ جمع یعنی «علوم قرآنی» یاد می‎کنند. بنابراین، اهمیت علوم قرآنی را می‎توان از عناوین و موضوعات آن به خوبی درک کرد و نقش آن را در شناخت قرآن کریم مورد توجّه و دقّت قرار داد. در بارۀ علوم قرآنی از قرن دوم تاکنون کتاب‎های فراوانی نوشته شده است به گونه‎ای که گردآوری نام آنها در یک مجموعه، خود کتابی بزرگ را تشکیل می‎دهد.

مهمّ‌ترین آثار علوم قرآنی

در میان آثار فراوان علوم قرآنی، دوازده اثر زیر از اهمیّت بیشتری برخوردارند:

1. البرهان فی علوم القرآن اثرِ ماندگار محمّد بن عبدالله زرکشی (متوفای 794ق) که جامع‎ترین کتاب علوم قرآنی در عصر خود به‌شمار می‌رود. این کتاب 47 موضوع از مباحث علوم قرآنی را به نگارش درآورده است.
2. الاتقان فی علوم القرآن اثرِ جلال‌الدین سیوطی (متوفای 911 ق‌) کتابی نفیس و مبسوط در علوم قرآنی است که در نوع خود شاهکار قرآنی آن عصر محسوب می‎شود. در این کتاب 80 نوع از انواع علوم قرآنی با عناوین گوناگون مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

3. مناهل العرفان فی علوم القرآن اثر محمّد عبدالعظیم زُرقانی (متوفّای1367ق). این کتاب در علوم قرآنی هنوز هم در شماری از دانشگاه‎ها از جمله مصر به عنوان کتاب درسی مورد توجّه فراوان است. شیخ محمّد عبدالعظیم زُرقانی از اهالی جعفریه، واقع در استان غربی مصر و منتسَب به زُرقان (به ضم زاء) یکی از شهرهای تابع استان مُنوفِیۀ مصر است.
مناهل العرفان مشهورترین اثر جامع در علوم قرآنی مربوط به قرن چهاردهم است که مورد توجه فراوان اهالی علوم قرآن از زمان نگارش آن تا کنون بوده است.

4. مقدمه تفسیر آلاء الرّحمان شیخ محمدجواد بلاغی که جداگانه هم با عنوان الوجیز فی معرفة الکتاب العزیز چاپ شده، از جمله آثار قلیل الحجم و کثیر المعنی در علوم قرآنی محسوب می‎شود که بسیار مفید و حائز اهمیّت است.

5. تاریخ القرآن اثر ابوعبدالله زنجانی، کتابی کم حجم و پر محتوا در علوم قرآنی و مربوط به قرن چهاردهم هجری قمری که علاوه بر ایران در کشورهای عرب‎زبان مورد استقبال و توجّه خاص قرار گرفته است؛ به گونه‎ای که احمد امین مصری بر نسخۀ چاپ مصر آن مقدّمه‎ای نوشته و از مؤلفش تجلیل نموده و اثر او را ستوده است. همین اثر در سوریه نیز به چاپ رسیده و محمد عبدالرحیم نیز در دمشق آن را تصحیح و تحقیق نموده و نمایه‎ای نیز برای آن نگاشته است. این اثر ارجمند و نفیس با عنوان تاریخ قرآن با مقدمه واعظ چرندابی، به قلم ابوالقاسم سحاب به فارسی ترجمه شده و در سال 1341 شمسی به چاپ رسیده است.

ابوعبدالله زنجانی، دانشمندی فقیه، مفسّر و قرآن‎پژوه بوده که در سال 1309 قمری متولّد و در سال 1360 قمری درگذشته است. او در سال 1347 قمری عضو فرهنگستان دمشق شده و مدّتی هم در دانشکدۀ معقول و منقول تهران به تدریس پرداخته است. از آثار ایشان «رساله‎ای مختصر در دعوت مسلمانان به اتّحاد و استقلال»، «اصول القرآن الاجتماعیه»، «الاسلام و الاروبیون»، «الفیلسوف الکبیر صدرالدین شیرازی»، «اندرز ارسطو به اسکندر» و از همه مشهورتر کتاب «تاریخ القرآن» اوست.

6. تاریخ قرآن اثرِ دکتر محمود رامیار از دیگر آثار بس ارجمند در حیطۀ قرآن‎پژوهی و علوم قرآنی است که نخست در سال 1346 شمسی انتشار یافته و پس از تجدیدنظر و تکمیل آن، بارها از سوی انتشارات امیرکبیر تجدید چاپ شده است.

در این اثر، موضوعات زیر مورد بحث قرار گرفته است: «نام‎های قرآن»، «آغاز وحی»، «چگونگی وحی»، «در مدار وحی»، «نزول قرآن»، «تألیف قرآن در زمان رسول خدا(ص)»، «جمع قرآن پس از آن حضرت»، «خطّ قرآن»، «اعجام و نقطه‎گذاری»، «آیه‎ها و سوره‎ها»، «مکّی و مدنی بودن»، «سبب نزول» و «ترجمۀ قرآن».

محمود رامیار در سال 1301 شمسی در مشهد دیده به جهان گشود و در سال 1363 شمسی نیز چشم از جهان فروبست. اثر پرارج و اعتبار او یکی از آثار قابل توجّه در حیطۀ علوم قرآنی است.

7. تاریخ قرآن کریم از دکتر سیّد محمّدباقر حجّتی کتابی دیگر در مباحث علوم قرآنی است که از سوی دفتر نشر فرهنگ اسلامی در تهران بارها به چاپ رسیده و مؤلّفِ این اثر در 18 موضوع علوم قرآنی به تحقیق پرداخته و اثری پر بار و مفید عرضه نموده است.
8. تاریخ جمع قرآن کریم از دکتر سیّد محمّدرضا جلالی نائینی (1295 ـ 1389ش) که در سال 1384 شمسی از سوی انتشارات سخن در تهران چاپ و منتشر شده و چاپ سوم آن نیز در سال 1390 شمسی انتشار یافته است امّا پیش از چاپ در دانشکده ادبیات و زبان‎های خارجی از سال 1346 تا 1365 شمسی به عنوان متن درسی تدریس می‎شده است.

این کتاب در 21 فصل تدوین گردیده و موضوعات مهمّی از قبیل: «نام‎های قرآن»، «کیفیّت جمع قرآن»، «ترتیب سوره‎ها»، «معنای وحی»، «حروف مقطّعه»، «عدم تحریف قرآن»، «قِدَم یا حدوث قرآن»، «کیفیّت نزول»، «ناسخ و منسوخ»، «علم تفسیر»، «علم قرائت»، «وجوه و نظائر»، «خط در مکه و مدینه»، «جمع‎آورندگان قرآن»، «نُسَخ خطّی و چاپی قرآن»، «تاریخ نزول قرآن»، و «هجرت پیامبر و صفات آن حضرت(ص)» مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
9. قرآن‎شناسی بر اساس منابع اهل سنت کتابی دیگر در موضوع علوم قرآنی است که توسّط ملاعبدالله احمدیان از علمای اهل سنّت مهاباد نوشته شده و از سوی نشر احسان در تهران چندین بار از جمله در سال 1384 شمسی تجدید چاپ شده است.

در این اثر، عناوینِ زیر مورد بحث قرار گرفته است: «کیفیّت و کمیّت نزول آیه‎ها»، «ضبط و ثبت قرآن در سینه‎ها و نوشت‎افزارها»، «قرائت و قاریان»، «تأویل و تفسیر آیه‎های قرآن»، «اعجاز قرآن»، «اسباب نزول و محکمات و متشابهات»، «حروف مقطعه»، «اعراب کلمات و نقطه‎گذاری»، «ناسخ و منسوخ»، «اوصاف ادبی و اصولی آیه‎های قرآن» و «تعلّم و تلاوت قرآن». این کتاب، در 429 صفحه مجموعًا اثری مفید و خواندنی است.
10. البیان فی تفسیر القرآن از آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی از جمله آثار اجتهادی کم‎نظیر و محققانه‌ای که شایستۀ تدریس در حوزه و دانشگاه است. در این کتاب موضوعات زیر بحث شده است: «فضیلت قرآن»، «اعجاز قرآن»، «پندارهای غلط پیرامون قرآن»، «پیرامون دیگر معجزات»، «بررسی احوال قاریان قرآن»، «نگاهی به قرائت‎های هفت‎گانه»، «آیا قرآن بر هفت حرف نازل شده است؟»، «مصونیت قرآن از تحریف»، «نگرشی بر جمع‎آوری قرآن»، «حجیت ظواهر قرآن»، «مسئلۀ بدا در آفرینش»، «اصول و قواعد کلّی در تفسیر قرآن»، «حدوث و قِدَم در قرآن»، «تفسیر سورۀ حمد»، «پیرامون بَسْمَلَه در قرآن»، «پیرامون آیۀ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ».

این اثر نفیس و ماندگار به فارسی نیز ترجمه شده است. نخست توسّط محمّد صادق نجمی و هاشم‎زاده هریسی در سال 1354 شمسی در چاپخانه مهر استوار قم و سپس توسط سید جعفر حسینی از سوی نشر دار الثقلین در سال 1384 شمسی در قم چاپ و منتشر شده است.

11. التّمهید فی علوم القرآن از مرحوم آیت‌الله شیخ محمدهادی معرفت که دقیق‎ترین و جامع‎ترین اثر شیعی درباره علوم قرآنی به شمار می‌رود، این کتاب پر ارج و اعتبار در مجموعه‎ای مرتّب و شکیل با نام الموسوعة القرآنیّة نیز چاپ و منتشر شده و به صورت گویا و کامل به موضوعات زیر پرداخته است:
«وحی»، «نزول قرآن»، «اسباب نزول»، «جمع و تألیف قرآن»، «ناسخ و منسوخ»، «محکم و متشابه»، «اعجاز قرآن»، «ردّ شبهات»، «حقیقت تفسیر»، «مصونیت قرآن از تحریف»، «تفسیر و مفسّران» و ... .

دو تلخیص کوتاه از اثر مذکور به فارسی نیز چاپ و انتشار یافته است:

الف. تاریخ قرآن که از سوی سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‎ها جمعًا در 216 صفحه در سال 1375 شمسی چاپ و منتشر شده است. این کتاب برای دانشجویان رشتۀ الهیات شاخه علوم قرآن و حدیث در مقطع کارشناسی تدوین گردیده است.

ب. علوم قرآنی که از سوی مؤسّسۀ فرهنگی انتشاراتی التمهید با سفارش شورای مدیریت حوزۀ علمیّه قم به عنوان متن درسی در سال 1378 شمسی چاپ و انتشار یافته است.

12. رسم المصحف اثری تحقیقی از غانم قدّوری الحمد از اساتید دانشگاه بغداد که در نوع خود اثری جامع و فنّی به شمار می‎رود. این کتاب در شش فصل تدوین یافته و در موضوعات: «ریشه کتابت عربی»، «تاریخ نگارش و جمع‎آوری قرآن»، «منابع رسم عثمانی»، «رسم‌الخط عثمانی»، «تکمیل رسم الخطّ عثمانی» و «رابطۀ خواندن با رسم‌الخطّ» را به صورت مبسوط بحث و بررسی نموده است. این کتاب توسط استاد یعقوب جعفری، ترجمه و در سال 1376 شمسی از سوی انتشارات اسوه با عنوان رسم‌الخطّ مصحف انتشار یافته است.

منبع: کتاب «نقد رسم الخط عثمان‌طه از قرآن»، نشر سرایی