کد خبر: ۴۱۰۵۵۹۵

تاریخ: ۱۸ آذر ۱۴۰۱ - ۱۰:۲۷

به بهانه سالروز اعدام سید قطب

«فی ظلال القرآن»؛ تفسیری در احیای نهضت اسلامی

«فی ظلال القرآن» نوشته سید قطب، یکی از بهترین تفاسیر ادبی، اعتقادی، تربیتی و اجتماعی عصر حاضر است که با هدف احیای نهضت اصیل اسلامی و پر کردن شکاف ایجاد شده بین مسلمانان و قرآن، به رشته تحریر درآمده است.

سید قطب، ادیب، مفسر و مصلح دینی و اجتماعی معاصر بود که در سال ۱۹۰۶‌ میلادی در استان اسیوط واقع در کشور مصر و در خانواده‌ای متدین و مذهبی چشم به جهان گشود. وی پس از تحصیل در رشته زبان و ادبیات عرب، ۱۹ سال به حرفه معلمی و تدریس مشغول شد. در کنار تدریس، به نویسندگی و فعالیت‌های علمی نیز می‌پرداخت و در نوشته‌هایش همواره به انتقاد از دنیای غرب و سیاست‌های آن اشاره می‌کرد. سید قطب پس از آنکه برای به‌دست آوردن آزادی رأی و انتشار افکار و آرمان‌‌هایش، از عناوین شغلی خود کناره گرفت، به جماعت اخوان‌المسلمین پیوست، اما در سال ۱۹۵۴ میلادی، به‌دلیل فعالیت‌های اجتماعی بازداشت و سرانجام، با وجود حمایت فراگیر جهان اسلام از او، در سال ۱۹۶۶ میلادی اعدام شد.

۱۸ آذر، مصادف با روز اعدام سید قطب است. به‌ همین مناسبت، خبرنگار ایکنا از اصفهان برای آشنایی بیشتر با اندیشه‌ها، تفکرات و آثار وی، خصوصاً تفسیر «فی ظلال القرآن»، گفت‌وگویی با محمدحسین صدیقی‌فرد که روش و مبانی سید قطب در تاریخ‌گذاری آیات و سوره‌های قرآن کریم را در پایان‌نامه کارشناسی ارشد خود بررسی کرده، انجام داده است.

صدیقی‌فرد آثار سید قطب را تألیفات ارزشمندی دانست که در موضوعات مختلف ادبی، تربیتی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فلسفی و دینی نگاشته شده‌ و در بسیاری از کشورهای اسلامی و عربی فراگیر شده است. وی در آثار ادبی خود بر محور‌های نقد و تحلیل، قصه و تعلیم و تربیت تأکید داشت و در این خصوص، بالغ بر ۱۲ کتاب تألیف کرد. ۲۴ کتاب نیز در زمینه‌های دینی و اجتماعی نگاشت. علاوه بر این، در مجلات گوناگون ستون‌هایی به وی اختصاص یافته بود و مقالات و نوشته‌های او در کنار آثار بزرگانی چون طه حسین، عباس محمود عقاد، مصطفی صادق رافعی و در روزنامه‌های الاهرام، الرسالة و الثقافة چاپ می‌شد. در واقع، سید قطب در طول حیات ۲۵ ساله مطبوعاتی خود، ۴۵۵ مقاله و قصیده در مجلات و روزنامه‌های گوناگون مصر به چاپ رساند.

تطور تاریخی آثار سید قطب

وی حیات فکری سید قطب و سیر تاریخی آثار او را به سه بازه زمانی تقسیم کرد و افزود: در اولین دوره، سید قطب، منتقدی ادبی بود و بیشتر درباره مباحثی خارج از حوزه دین اسلام می‌نوشت، از جمله این مباحث می‌توان به ضرورت جدایی دین و هنر اشاره کرد. در دوره دوم، آثاری در زمینه ضرورت ایجاد جامعه بر اساس قوانین شریعت اسلامی منتشر کرد و با وجود اینکه در این دوره، تقریبا ۱۰ سال در زندان به سر می‌برد، از نوشتن دست نکشید. در دوره سوم، مصادف با سال ۱۹۶۴ میلادی، به‌دنبال قتل‌عام زندانیان اخوان‌المسلمین، این ایده را که فقط با حرکتی رادیکال می‌توان نظامات اجتماعی گذشته را از بین برد و سپس جامعه‌ای ایده‌آل بر اساس قوانین خداوندی ایجاد کرد، در سر می‌پروراند.

اندیشه‌ها و حیات سیاسی سید قطب

این کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث بیان کرد: آرا و اندیشه‌های سید قطب، مباحثی درباره اتحاد میان کشورهای اسلامی، تشکیل حکومت اسلامی، مبارزه با فرهنگ غربی و غرب‌زدگی، خطر و نقشه یهود و صهیونیسم برای انحطاط جوامع اسلامی، آموزه‌ جهاد مسلحانه، جدا نبودن دین از سیاست، انتقاد به بعضی از خلفای اولیه اسلامی و تقسیم جامعه به جاهلی و اسلامی را تشکیل می‌دهد. تفکرات مؤسسان و متفکران انقلاب اسلامی ایران نیز به اندیشه‌های وی بسیار نزدیک بود.

وی ادامه داد: به‌دلیل انطباق اهداف اخوان‌المسلمین با اهداف، آرا و اندیشه‌های سید قطب، او به این تشکل پیوست و به فعالیت در آن مشغول شد، اما به‌ سبب مقالات انتقادی متعدد و به اتهام شرکت در ترور جمال عبدالناصر، به‌ همراه دیگر مجاهدان اخوان‌المسلمین، دستگیر و به ۱۵ سال زندان با اعمال شاقه محکوم شد. پس‌ از ۱۰ سال به‌ علت بیماری، با وساطت رئیس‌جمهور وقت عراق و به درخواست مفتی این کشور، از زندان آزاد شد، ولی پس از یک‌ سال، به‌دنبال چاپ کتاب جدیدی با عنوان «معالم فی الطریق»، مجددا به‌ همراه عده‌ای از اعضای اخوان‌المسلمین دستگیر و راهی زندان شد و پس از گذشت چهار ماه، جمال عبدالناصر دستور به اعدام او داد و با وجود موج گسترده اعتراضات در جهان اسلام، حکومت مصر این حکم را اجرا کرد.

سید قطب و ایران

صدیقی‌فرد رابطه سید قطب با ایران را از دو منظر بررسی کرد و گفت: وی از یک‌سو نگاه ویژه‌ای به فرهنگ و ادب ایرانی داشت و با اشعار شاعران بزرگ ایرانی، همچون حافظ و خیام کاملا آشنا بود و از سوی‌ دیگر، برخی از شخصیت‌های ایرانی با او ارتباطی نزدیک داشتند که می‌توان به سیدمجتبی نواب صفوی و آیت‌الله کاشانی اشاره کرد. البته تأثیرپذیری از سید قطب به دوره‌ حیات او محدود نمی‌شود و پس‌ از اعدام وی، افراد متعددی چون آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، مرتضی مطهری و سیدهادی خسروشاهی از اندیشه‌ها و تفکرات او تأثیر پذیرفته‌اند.

تفسیر فی ظلال القرآن

وی به شرح تفسیر «فی ظلال القرآن» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آثار سید قطب پرداخت و ادامه داد: «فی ظلال القرآن»، یکی از بهترین تفاسیر ادبی، اعتقادی، تربیتی و اجتماعی عصر حاضر است که با هدف احیای نهضت اصیل اسلامی و پر کردن شکاف ایجاد شده بین مسلمانان و قرآن، به رشته تحریر درآمده است. از آنجایی‌ که سید قطب در سفر به آمریکا با روش‌های نوین نقد ادبی و ساختاری آشنا شده بود، روش جمع بین سلفی‌گری و مدرنیته را در این تفسیر پایه‌گذاری کرد. از جمله شاخصه‌های بارز این تفسیر، ساده، روان و کاربردی بودن آن است. در این تفسیر، علاوه‌ بر دغدغه‌های علمی، آهنگ دگرگون‌سازی گفتمان‌های مسلط بر اندیشه‌ مسلمانان و ساختن جامعه‌ای بر پایه اسلام و قرآن نیز شنیده می‌شود. او برداشت تفسیری خود از قرآن را بر پایه ایدئولوژی‌سازی، نگاهی متعادل به دیدگاه هرمنوتیکی و مبارزه‌ای فراگیر با سیانتیسم و اومانیسم بنا نهاد تا چشم‌انداز معرفت و باورهای مقدس را در آموزه‌های وحی نمایان کند. به عبارت بهتر، سید قطب تمام اهتمام خود را به‌کار گرفت تا با مطالعه متن قرآن در سیر نزول، قواعد و الگوهایی استنباط و فرهنگ زمانه خود را درمان کند.

مبانی تفسیری سید قطب

این کارشناس ارشد علوم قرآن و حدیث در ادامه، به مبانی تفسیری سید قطب در تدوین تفسیر «فی ظلال القرآن» اشاره کرد و از توجه به منابع علمی و مستند و پرهیز از گزاره‌های نامعتبر، درنگ در پذیرش احادیث، اهتمام به آرای مفسران پیش‌ از خود، توجه به تمامی آیات هنگام تفسیر یک آیه، اهتمام به اعراب و مسائل نحوی، اعتقاد به نزول تدریجی و نزول گسسته، رابطه دیالکتیک قرآن و فرهنگ زمانه، استفاده از تاریخ و کیفیت چینش آیات و سوره‌ها در قرآن، چینش توفیقی آیات و چینش اجتهادی سوره‌ها، به‌عنوان این مبانی نام برد.

روش تفسیری سید قطب

وی اضافه کرد: سید قطب پس‌ از مشخص کردن فضای نزول و هدف کلی آیات در آغاز هر سوره، موضوع و هدف آیات را در مجموعه‌ای منسجم و منظم قرار داده و سپس با ذوق خاص ادبی خود و بدون پرداختن به جزئیات، اقدام به تفسیر آنها کرده‌ است. او معتقد است خوانندگان تفسیر نباید سرگرم مسائل مورد اختلاف و علوم قرآنی قدیم و جدید شوند. لذا، از این علوم به میزان تأثیر آنها در فهم و تبیین آیات بهره گرفته است. نکته مهم اینکه، او با دقت فراوان به گزینش ابزارهای تفسیری پرداخته و به‌ همین دلیل در این تفسیر، روایات مجعول و ضعیف، به چشم نمی‌خورد.

صدیقی‌فرد در پایان با اشاره به فرا‌ زمانی بودن شخصیت سید قطب گفت: نگاه ویژه او که حاصل تربیت در جامعه‌ای با ویژگی‌های خاص سیاسی، فرهنگی و اجتماعی بود، سبب ظهور تفسیری متفاوت و کاربردی از قرآن کریم شد. تلاش فراوان سید قطب برای اصلاح مشکلات جامعه دینی و مسائل مسلمانان از طریق مطالعه قرآن در بستر نزول، با هدف نزدیک شدن به فهم مخاطبان اولیه و در نتیجه، الگو‌گیری و یافتن راه‌حل‌هایی از آن منبع وحیانی، از مشخصات خاص این مفسر است.

الهه‌سادات بدیع‌زادگان