کد خبر: ۴۱۲۵۸۰۲

تاریخ: ۱۳ اسفند ۱۴۰۱ - ۱۴:۳۱

یادداشت

پاسخ به انتقادات مطرح شده در خصوص ترجمه قرآن محمدعلی کوشا

محمد جوکار باصری، از ویراستاران ترجمه قرآن کریم محمدعلی کوشا، در یادداشتی به برخی از انتقادات مطرح شده در نشست نقد و بررسی این اثر پاسخ داده است.

به گزارش ایکنا از اصفهان، در پی برگزاری نشست نقد و بررسی ترجمه قرآن کریم اثر محمدعلی کوشا و انتقاداتی که به این اثر در نشست مذکور وارد شد، محمد جوکار باصری، یکی از سه ویراستار اثر در متن زیر که آن را در اختیار خبرگزاری ایکنا قرار داده، به بخشی از این انتقادات پاسخ داده است.

سرانجام انتظارها به پایان رسید و ترجمه قرآن استاد محمدعلی کوشا که سال‌ها چشم به راه آن بودیم، به قطع وزیری و همراه با پانوشت‌های توضیحی به همت نشر نی چاپ و منتشر شد.

این ترجمه را باید از نظر خوش‌خوانی و روانی و همچنین دقت در واژه‌گزینی و انتخاب معادل‌های دقیق برای عبارت‌های عربی در زبان فارسی، از برگزیده‌ترین ترجمه‌های فارسی قلمداد کرد که تاکنون برای متن قرآن کریم نگاشته شده است و من نیز این افتخار و سعادت را داشته‌ام که در طول شکل‌گیری این اثر فخيم، به‌صورت تدریجی به امر ویرایش آن بپردازم.

همچنین این اثر پس از تکمیل و آماده‌سازی، از نگاه و نظر ویراستارانه دو قرآن‌پژوه ارجمند یعنی استاد بهاءالدین خرمشاهی و استاد نادعلی عاشوری تلوکی نیز گذشته و پس از اعمال اصلاحات ویرایشی وارد بازار کتاب شده است.

خداوند را از این بابت شاکریم که نتیجه سال‌ها تلاش و کوشش مترجم با ویراستاری این بنده و دو ویراستار نامدار دیگر، از حیث ادب و هنر در مرتبه والای دقت، شیوایی و رسایی قرار گرفت.

در پی انتشار این اثر قرآنی، جلسه‌ای در ششم اسفندماه جاری از سوی مصطفی ملکیان و جمعی دیگر از اندیشمندان در فضای مجازی برای معرفی و نقد و بررسی آن برگزار شد. در این نشست، سخنانی از آقای مصطفی ملکیان در نقد این ترجمه مطرح شد که لازم دیدم نکاتی درباره آن بیان کنم.

بیشتر بخوانید:

ترجمه‌ای از قرآن ارائه کنیم که مردم دنیا آن را بفهمند

ترجمه محمدعلی کوشا از بهترین ترجمه‌های قرآن به فارسی است

مترجم قرآن باید قدمت متن را به خواننده انتقال دهد

در ابتدای جلسه، مصطفی ملکیان ضمن بیان این نکته که ترجمه قرآن محمدعلی کوشا یکی از بهترین ترجمه‌های قرآن به زبان فارسی است، گفت: «این اثر بی‌شک یکی از بهترین ترجمه‌های قرآن است. در میان ترجمه‌های قرآن به زبان فارسی، اگر بخواهیم از پنج ترجمه برتر نام ببریم، ترجمه محمدعلی کوشا حتما یکی از این پنج ترجمه خواهد بود و حتی می‌توان گفت، یکی از سه ترجمه برتر قرآن به زبان فارسی است.» وی در ادامه بیان کرد: «موارد بسیار اندکی در این ترجمه وجود دارد که به گمان من نادرست است، یعنی صحت ندارد و کاملا مطابق با متن قرآن نیست. این موارد نسبت به حجم قرآن، انصافا بسیار اندک است، ولی به نظر می‌رسد که همین موارد نیز اگر رفع می‌شد، بهتر بود.» ملکیان از باب بیان مصداق، به مواردی که در این ترجمه درست نمی‌دانست، پرداخت و گفت: «اولین مورد اینکه، لغت مورد نظر در زبان قرآن، یک لغت است، ولی مترجم برای آن، دو معنا می‌آورد و این دو را به هم عطف می‌کند. مثلا، «فَتَرَكَهُ صَلْدًا؛ آن را سخت و کشت‌ناپذیر رها کرد.» در واقع، برای واژه عربی «صَلد»، دو معنای سخت و کشت‌ناپذیر آمده است. یا «وَنَحْنُ عُصْبَةٌ؛ با اینکه ما گروهی همدست و نیرومندیم.» یعنی «عُصْبَةٌ»، همدست و نیرومند ترجمه و هر دو بر هم عطف شده است. یا «لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا؛ که در آن صورت بی‌گمان سخنی یاوه و ناروا گفته‌ایم.» در اینجا نیز «شَطَطًا» در هر دو معنای یاوه و ناروا آمده است. این موارد به نظر من محل اشکال است، به این دلیل که ما در اصول فقه و فلسفه زبان امروز یاد گرفته‌ایم که ذکر لفظ و اراده دو معنا از آن شدنی نیست، گوینده اگر لفظی ذکر کرد، حتی مشترک لفظی هم باشد، حتما یک معنای آن را باید اراده کرد.»

جواز حمل لفظ مشترک بر معانی متعدد

اما آقای ملکیان خود بهتر می‌داند که این موضوع از قدیم‌الایام مورد بحث و اختلاف بوده و اولین فردی که پدیده «استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد» را پذیرفته و به آن اشاره کرده، شافعی صاحب کتاب معروف «الأُمّ» است. پس از شافعی، فقهای دیگری نیز به جواز حمل لفظ مشترک بر معانی متعدد در مقام استعمال قائل شده‌اند که از جمله آنان می‌توان از قاضی ابوبکر باقلانی، قاضی عبدالجبار معتزلی و ابوعلی جُبایی نام برد. (المحصول فی علم أصول الفقه، فخرالدین رازی، ج1، ص 268 و 269)

فخر رازی در همان کتاب «المحصول» درباره «استعمال لفظ مشترک در چند معنا» در کلام خداوند و روایات پیامبر(ص) می‌نویسد: «يجوز حصول اللفظ المشترك في كلام الله تعالى وكلام رسوله صلى الله عليه وأله وسلم والدليل على جوازه وقوعه وهو في قوله تعالى والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء وفي قوله تعالى والليل إذا عسعس فانه مشترك بين الاقبال والادبار؛ جایز است لفظ مشترک در کلام خدای متعال و رسول او(ص) به‌کار رود و دلیل بر جواز آن نیز وقوع آن است و از موارد استعمالش، آیات «وَ الْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوء»(بقره، 228) و «وَاللَّيْلِ إِذا عَسْعَس‏»(تکویر، 17) است؛ چراکه «عسعس» در این آیه مشترک است بین معنای «پشت کردن» و «روی آوردن». (المحصول فی علم أصول الفقه، فخرالدین رازی، ج1، ص 282).

بدرالدین شوکانی (متوفای 1250 ق) نیز در کتاب «ارشادالفحول» می‌نویسد: «اخْتُلِفَ فِي جَوَازِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ أَوْ مَعَانِيهِ. فَذَهَبَ الشَّافِعِيُّ، وَالْقَاضِي أَبُو بَكْرٍ، وَأَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ، وَالْقَاضِي عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ أَحْمَدَ، وَالْقَاضِي جَعْفَرٌ، وَالشَّيْخُ "الْحَسَنُ، وَبِهِ قال الجمهورَ وكثيرٌ مِن أئمةِ أهلِ الْبَيْتِ إِلَى جَوَازِهِ؛ در جواز استعمال لفظ مشترک در دو معنا و یا معانی‌ای که دارد، اختلاف وجود دارد؛ شافعی، ابوبکر باقلانی، قاضی عبدالجبار، ابوعلی جبایی، قاضی عبدالجبار بن احمد، قاضی جعفر و شیخ حسن به جواز آن قائل شده‌اند و جمهور علمای اهل سنت و بسیاری از ائمه و عالمان اهل بیت نیز به جواز آن حکم کرده‌اند.» (إرشاد الفحول إلى تحقيق الحق من علم الأصول، ج1، ص 59).

از فقهای امامیه که به این نظریه متمایل شد، سید مرتضی، متوفای 436 ق بود و از معاصران، علمای اصولی شیعه نیز بسیاری این موضوع را پذیرفته‌اند و در کتاب‌های خود از آن دفاع کرده‌اند که از آنان می‌توان آیت‌الله شیخ عبدالکریم حائری یزدی و فرزندش آیت‌الله شیخ مرتضی حائری، آیت‌الله سید محمدباقر صدر، آیت‌الله سیدابوالقاسم خویی، آیت‌الله شیخ محمد فاضل لنکرانی، آیت‌الله مکارم شیرازی، آیت‌الله جوادی آملی و آیت‌الله شیخ محمدهادی معرفت را نام برد.

صاحبنظران معاصر «استعمال لفظ در اکثر از معنای واحد» را از باب «نصب علامت و تابلوهای اعلام خطر» دانسته و بیان داشته‌اند که چنانچه لفظ ذاتا صلاحيت داشته باشد، عقلا نيز منعى وجود ندارد كه يک علامت براى دو مقصود يا بيشتر قرار داده شود و در موقع كاربرد، اَحيانا هر دو معنا منظور شود. در خارج نیز شاهد هستیم که چه بسیار از این استعمال‌ها واقع شده است.

به هر حال باید گفت: آنچه آقای ملکیان در اینجا گفته، اشکالی است مبنایی که دیدگاه‌های مختلفی درباره آن وجود دارد و لذا، نمی‌توان آنچه را وی به آن اشاره کرده، نقصی برای این ترجمه به‌شمار آورد.

آقای ملکیان در بخشی دیگر از سخنان خود به موضوع «دخالت دادن آرای کلامی در ترجمه قرآن» پرداخت. ایشان با تأکید بر اینکه در ترجمه قرآن نباید آرای کلامی را دخالت داد، گفت: «در آیه ۹۲ سوره انعام آمده است: «وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا»، ام‌القری به مکه اشاره دارد و منظور از «وَمَنْ حَوْلَهَا»، هر کسی است که حول مکه قرار دارد. اگر انذار پیامبر(ص) متوجه مکیان و کسانی باشد که در اطراف مکه هستند، آن وقت به نظر می‌آید که رسالت ایشان به عرب‌های مکه و حوالی آن منحصر شده است و وقتی می‌بینیم این موضوع با جهانی بودن دعوت پیامبر اسلام که بعدها متکلّمان آن را به اسلام وصله کردند، ناسازگار است، مترجم ام‌القری را اهل مکه و «وَمَنْ حَوْلَهَا» را در پانوشت تمام کره زمین در نظر می‌گیرد، چون تمام کره زمین اطراف مکه قرار دارد. این به نظر من، خلاف و نادرست است. اگر گفته شود در تهران و اطراف آن، سه نفر کشته شدند، ممکن است کسی بگوید مقصر نظام حاکم بر تهران نیست، چون از این سه نفر، یکی در آرژانتین و دیگری در ژاپن کشته شده و این دو حول تهران هستند و این منطق ندارد. ما فقط برای اینکه می‌خواستیم جهانی بودن دعوت پیامبر(ص) را حفظ کنیم، «وَمَنْ حَوْلَهَا» را تمام کره زمین در اطراف مکّه در نظر گرفتیم، ولو با فاصله پنج کیلومتر یا پنج هزار کیلومتر».

آقای ملکیان در این سخنشان، «جهانی بودن دعوت پیامبر اسلام» را از مسائلی دانسته که متکلّمان بعدها آن را به اسلام «وصله» کرده‌اند! و با استناد به عبارت «وَمَنْ حَوْلَهَا» در آیه 92 سوره انعام، رسالت پیامبر(ص) را متوجه همان مکیان و کسانی که در اطراف مکه هستند، می‌داند.

درباره این سخن ایشان باید گفت: هر چند ما دلالت آیه 92 انعام را بر جهانی بودن دعوت قرآن و اسلام نپذیریم، اما آیا می‌توان از کنار آیاتی نظیر «أُوحِيَ إِلَيَّ هذَا الْقُرْآنُ لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ وَ مَنْ بَلَغَ» (انعام، ۱۹)، «إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمين» (یوسف، ۱۰۴) و «وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ رَحْمَةً لِلْعالَمين» (انبیاء، ۱۰۷) به سادگی گذشت و مخاطبان قرآن را فقط اعراب عصر نزول دانست؟!

آیا به واقع می‌توان «لِلْعالَمين» را در این آیات فقط به همان ساکنان مکه و اطراف آن محدود کرد؟! آیا می‌توان از کنار آن همه اهتمام و تکاپوی پیامبر(ص) برای نامه‌نگاری با پادشاهان ایران، روم و حبشه و نیز ارسال فرستادگان گوناگون برای تبلیغ دین اسلام به مناطق دوردست گذشت و آنها را نادیده گرفت؟

آقای ملکیان در بخشی دیگر از سخنان خود اظهار کرد: «سطوت علمی ایشان [جناب استاد کوشا] و شخصیت علمی‌شان نمی‌تواند ما را ساکت کند، وقتی می‌بینیم با وجود تمامی این‌ها از باب اینکه انسان جایزالخطاست، خطای درشت وجود دارد. ببینید یک مثال می‌زنم: «كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ»؛ در صفحه 596، ترجمه ایشان از آیه 7 سوره حاقه را ببینید که آمده است: «نَخْلٍ خاوِيَةٍ». در اینجا، «نخل» و «خاویة» مؤنث است، «نخلٍ» و «خاویةٍ» هر دو مجرورند. معنایش این است که «خاویة» صفت نخل است، نه صفت «اعجاز» و اگر صفت «اعجاز» بود، باید می‌آمد: «اعجازُ نخلٍ الخاویةُ»؛ اولا چرا می‌گویم «الخاویةُ»، چون وقتی «اعجاز» به «نخل» اضافه می‌شود، از راه اضافه کسب تعریف می‌کند، یعنی «اعجاز» می‌شود معرفه و وقتی «اعجاز» معرفه شد، صفتش باید معرفه باشد، یعنی باید «الخاویةُ» باشد، نه «خاویةٍ»؛ بعد هم وقتی «اعجاز» مرفوع است، صفتش هم باید مرفوع باشد، یعنی باید این‌گونه باشد: «اعجازُ نخلٍ الخاویةُ»، اما در قرآن می‌گوید: «كَأَنَّهُمْ أَعْجازُ نَخْلٍ خاوِيَةٍ» (الحاقة، 7) یعنی «خاویة» صفت «نخل» است، نه صفت «اعجاز»، ولی استاد ترجمه کرده است: «چنانکه گویی تنه‌های پوسیده افتاده نخل هستند.» یعنی «پوسیده افتاده» را صفت «تنه» و «اعجاز» دانسته‌اند، نه [باید چنین ترجمه شود]: «چنانکه گویی تنه‌های نخل پوسیده افتاده‌اند.»

درباره این اشکال که گفته می‌شود: «نخل مؤنث است و لذا «خاویة» نیز مؤنث آمده»، باید عرض کنم که واژه «نخل» در زبان عربی، اسم جنس است و لذا، آوردن هر یک از لفظ‌های مفرد و جمع و همچنین مؤنث و مذکر برای آن در مقام توصیف جایز است. در قرآن آمده: «وَالنَّخْلَ باسِقاتٍ لَها طَلْعٌ نَضيدٌ»(ق، 10) «باسِقاتٍ» که حال از «نخل» واقع شده، به‌صورت جمع مؤنث آمده و یا در آیه 20 سوره قمر آمده است: «نَخْلٍ‏ مُنْقَعِرٍ». در اینجا دیده می‌شود که صفت «مُنْقَعِر» برای نخل، به‌صورت مفرد مذکر آمده است.

نکته دیگر آنکه، ایشان می‌گوید: «اعجاز» به «نخل» اضافه شده و از راه اضافه، کسب تعریف می‌کند، یعنی «اعجاز» می‌شود معرفه و وقتی «اعجاز» معرفه شد، صفتش باید معرفه باشد، یعنی باید «الخاویه» باشد، نه «خاویة».

در این‌باره نیز ایشان دقت لازم را مبذول نداشته، چراکه «نخل» در اینجا نکره است و لذا، «اعجاز» به سبب اضافه شدن به لفظی نکره همانند خود یعنی «نخل» هیچ‌گاه کسب تعریف نمی‌کند و لذا اگر به فرض، «خاویة» صفت «اعجاز» هم بود، باز لازم نبود که به گونه «الخاویة» بیاید.

بله، نکته آخرین ایشان صحیح است و آن اینکه، «اعجاز» مرفوع است و «خاویة» اگر بخواهد صفت آن قرار بگیرد، باید به‌صورت مرفوع بیاید و نه مجرور، اما باید گفت این‌ها همه در زبان عربی مطرح است، اما در زبان فارسی مخاطب از لحاظ معنایی تفاوتی بین این دو معنا نمی‌یابد: «چنانکه گویی تنه‌های پوسیده افتاده نخل هستند» و «چنانکه گویی تنه‌های نخل پوسیده فروافتاده‌اند.»

بله، بنده نیز تعبیری را که آقای ملکیان ارائه داده است، در اینجا برای آیه اولی می‌دانم، چون همان‌طور که آقای مرتضی کریمی‌نیا در مقاله خود با عنوان «از مقتضيات زبان فارسی در ترجمه قرآن كريم» بیان کرده است: «اگر بخواهيم مضاف‌اليه را توصيف كنيم، هم در زبان عربی و هم در زبان فارسی، صفت را پس از مضاف‌اليه قرار می‌دهند»، ولی باید گفت رعایت نکردن این مطلب تغییری در معنا ایجاد نمی‌کند و «خطایی درشت»، چنانکه آقای ملکیان به آن اشاره کرده است، برای این ترجمه به‌شمار نمی‌آید؛ جدا از آنکه در «أعجاز نخل» اساسا «أعجاز» همان «نخل» است و هر دو از یک چیز حکایت می‌کنند. این دو از لحاظ معنایی جدا از یکدیگر نیستند و این دو لفظ همانند «کتاب زید» نیست که صفت برای مضاف با صفت برای مضاف‌الیه تفاوت معنایی داشته باشد.