کد خبر: ۴۲۷۵۲۱۹

تاریخ: ۱۸ فروردين ۱۴۰۴ - ۱۶:۰۷

به‌مناسبت هفته سلامت

کدام سفره از منظر قرآن، سلامتی را به ارمغان می‌آورد

قرآن کریم ۱۴ قرن پیش نظامی تغذیه‌ای ارائه داده است که سلامت جسم و روح را توأمان در نظر می‌گیرد و بر پایه‌ توحید، کرامت انسانی و تغذیه حلال بنا شده و تأثیر شگفت‌انگیز آن بر سلامت معنوی به اثبات رسیده است.

در میان انبوه پژوهش‌های علمی معاصر درباره تغذیه سالم، آنچه کمتر مورد توجه و عنایت قرار گرفته، نگاه جامع قرآن کریم به موضوع تغذیه است. این کتاب آسمانی که ۱۴ قرن پیش نازل شد، نه تنها به بعد مادی تغذیه، بلکه به تأثیر عمیق آن بر سلامت معنوی انسان نیز توجه ویژه‌ای داشته است. بر این اساس و به‌مناسبت آغاز هفته سلامت، در یادداشت پیش رو به بررسی و تأمل در نظام تغذیه قرآنی و سلامت معنوی پرداخته می‌شود.

قرآن کریم با نگاهی نظام‌مند، تغذیه انسان را در چارچوبی الهی تعریف می‌کند که از سه رکن اساسی تشکیل شده است؛ اهداف متعالی، مبانی نظری و اصول عملی. خداوند در آیات متعددی همچون «يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كَادِحٌ إِلَىٰ رَبِّكَ كَدْحًا فَمُلَاقِيهِ؛ ای انسان! تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می‌روی و او را ملاقات خواهی کرد.» (انشقاق، ۶)، هدف نهایی این نظام را تقرب به خداوند معرفی می‌کند؛ تقربی که از مسیر سلامت جسم و روح می‌گذرد.

مبانی این نظام بر سه پایه استوار است؛ نخست، مبانی توحیدی که در آیاتی مانند «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ؛ بی‌تردید خدا خود روزی‌دهنده و صاحب قدرت استوار است.» (ذاریات، ۵۸) به وضوح بیان شده است. این آیه و مشابهات آن به صراحت خداوند را تنها روزی‌دهنده حقیقی معرفی می‌کند.

دوم، مبانی انسان‌شناختی که در آیات «وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ...؛ به یقین فرزندان آدم را کرامت دادیم» (اسراء، ۷۰) و «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا؛ ما راه را به او نشان دادیم، یا سپاسگزار خواهد بود یا ناسپاس.» (انسان، ۳) تبیین شده است. این آیات نشان می‌دهد که انسان موجودی مختار و دارای کرامت ذاتی است. سوم، مبانی هستی‌شناختی که در آیه «وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِنْهُ...؛ و آنچه را در آسمان‌ها و زمین است، مسخر شما گردانید و این‌ها همه از سوی اوست» (جاثیه، ۱۳) بیان شده است.

از سوی دیگر، اصول عملی این نظام چگونگی بهره‌مندی از نعمت‌های الهی را ترسیم می‌کند. این اصول را می‌توان در چند محور اصلی خلاصه کرد؛ اصل نخست، استفاده از غذاهای حلال و طیب است. قرآن کریم در آیات متعددی مانند «...كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ...؛ از خوراکی‌های پاک و پاکیزه‌ای که روزی شما قرار داده‌ایم، بخورید.» (بقره، ۵۷) اصل استفاده از غذاهای حلال و پاک را مطرح می‌کند. تعریف «طیبات» در تفاسیر گوناگون مورد بحث قرار گرفته است؛ مثلاً علامه طباطبایی(ره) در المیزان (ج ۱، ص ۳۶۳) طیب را آنچه موافق طبع سلیم است، می‌داند، در حالی که طبرسی در مجمع البیان (ج ۱، ص ۴۹۷) آن را به غذایی که به معصیت نینجامد، تفسیر می‌کند.

مصادیق طیبات

مصادیق غذاهای طیب در قرآن به زیبایی توصیف شده‌ است، از چهارپایان در آیه «وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ...؛ و چهارپايان را براى شما آفرید.» (نحل، ۵) تا ماهیان در آیه «وَهُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْكُلُوا مِنْهُ لَحْمًا طَرِيًّا...؛ و اوست که دریا را رام و مسخر کرد تا از آن گوشت تازه بخورید.» (نحل، ۱۴) و از میوه‌های گوناگون مانند انگور در آیه «وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ...؛ و از محصولات درختان خرما و انگور» (نحل، ۶۷) تا نوشیدنی‌های سالم مانند شیر در آیه «وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعَامِ لَعِبْرَةً ۖ نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِهِ مِنْ بَيْنِ فَرْثٍ وَدَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَائِغًا لِلشَّارِبِينَ؛ و بی‌تردید برای شما در دام‌ها عبرتی‌ست، از درون شکم آنان از میان علف‌های هضم‌شده و خون، شیری خالص و گوارا به شما می‌نوشانیم که برای نوشندگان گواراست.» (نحل، ۶۶) و عسل در آیه «...يَخْرُجُ مِنْ بُطُونِهَا شَرَابٌ مُخْتَلِفٌ أَلْوَانُهُ فِيهِ شِفَاءٌ لِلنَّاسِ...؛ از شكم آن شرابى رنگارنگ بيرون مى‌آيد كه شفاى مردم در آن است.» (نحل، ۶۹).

اصل دوم، پرهیز از غذاهای حرام است. قرآن کریم در آیات متعددی مانند «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ...؛ بر شما مردار و خون و گوشت خوک حرام شد.» (مائده، ۳) به این اصل پرداخته و فلسفه این تحریم‌ها در روایات متعددی بیان شده است. امام رضا(ع) در روایتی که در بحارالأنوار (ج ۶۶، ص ۳۰۸) آمده، می‌فرماید: «أکل المیته یورث قساوة القلب؛ خوردن مردار باعث قساوت قلب می‌شود.» در تفسیر عیاشی (ج ۱، ص ۲۹۱) از امام صادق(ع) نقل شده که فلسفه تحریم گوشت خوک این است که خداوند گروهی از انسان‌های گناهکار را به‌صورت خوک مسخ کرده است.

آثار مخرب مشروبات الکلی نیز در آیه ۹۱ سوره مائده به تصویر کشیده شده: «إنما یرید الشیطان أن یوقع بینکم العداوة والبغضاء فی الخمر والمیسر...؛ مسلماً شیطان می‌خواهد با شراب و قمار، میان شما دشمنی و کینه اندازد.» این آیه به روشنی نشان می‌دهد که چگونه مصرف مواد حرام می‌تواند بنیان‌های اجتماعی انسانی را نیز تخریب کند.

اصل سوم، شکرگزاری است. آیات متعددی مانند «...كُلُوا مِنْ رِزْقِ رَبِّكُمْ وَاشْكُرُوا لَهُ...؛ از رزق و روزی پروردگارتان بخورید و برای او سپاسگزاری کنید» (سبأ، ۱۵) بر این اصل تأکید دارد. در روایتی که در بحارالأنوار (ج ۷۱، ص ۵۱) آمده است، پیامبر(ص) می‌فرماید: «الشکر قید النعم؛ شکرگزاری نعمت‌ها را پایدار می‌کند.» این شکرگزاری فقط به گفتن «الحمدلله» محدود نمی‌شود و همان‌گونه که علامه طباطبایی(ره) در المیزان (ج ۱۲، ص ۳۶۳) اشاره می‌کند، شامل استفاده صحیح از نعمت‌ها در مسیر رضای الهی نیز می‌شود.

اصل چهارم، اعتدال و پرهیز از اسراف است. آیه ۳۱ سوره اعراف به صراحت می‌فرماید: «...وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا...؛ و بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید.» این اصل در روایات متعددی مورد تأکید قرار گرفته است. در بحارالأنوار (ج ۶۶، ص ۳۳۸) از پیامبر(ص) نقل شده که فرمود: «ما ملأ آدمی وعاء شرا من بطن؛ انسان هیچ ظرفی را بدتر از شکم خود پر نکرده است.»

سلامت معنوی

نظام تغذیه قرآنی آثار عمیقی بر سلامت معنوی دارد. این آثار را می‌توان در چند سطح بررسی کرد. در سطح فردی، این نظام به تربیت «نفس مطمئنه» که در آیه ۲۷ سوره فجر از آن یاد شده است، کمک می‌کند. در سطح اجتماعی، با تقویت روحیه شکرگزاری و پرهیز از اسراف، به تعادل اجتماعی می‌انجامد. در سطح معنوی، طهارت قلب را که در آیه ۸۹ سوره شعراء: «إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ؛ مگر کسی که دلی سالم به پیشگاه خدا بیاورد» به آن اشاره شده است، به ارمغان می‌آورد.

آنچه از این سفره نورانی برمی‌آید، این است که قرآن کریم با نگاهی جامع و همه‌جانبه، تغذیه را نه فقط امری مادی، بلکه عاملی مؤثر در سلامت جسم و روح انسان معرفی کرده است. سلامت معنوی که در روایات معصومین(ع) اساس همه انواع سلامت‌ معرفی شده، در پرتو این نظام تغذیه‌ای الهی قابل دستیابی است.

الهه‌سادات بدیع‌زادگان