اعمال عبادی تابع روایات و فقه صحیح باشد

حجت‌الاسلام والمسلمین مصطفی صادقی، پژوهشگر تاریخ اسلام، تشیع و اهل بیت(ع) در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا از اصفهان درباره ادعیه و اعمال ماه رجب اظهار کرد: در عبادات و اعمال باید تابع آن چیزی باشیم که معصوم فرموده است، به‌ویژه در نمازها و اعمالی که روایتی برای آن‌ها وارد شده و احکام خاصی دارند، مانند روزه‌گرفتن و غسل‌کردن. البته انسان می‌تواند نماز حاجت یا هر نماز مستحب دو رکعتی برای خدا بخواند، اما همه این اعمال باید وارد شده و حساب‌ و کتاب داشته باشد.

وی ادامه داد: در دعا، انسان می‌تواند به هر شکل و با هر زبانی دعا کند، اما وقتی می‌خواهیم دعا یا عملی به معصوم نسبت دهیم و بگوییم در فلان شب وارد شده و ثواب خاصی دارد، باید تابع روایات و دستورات معصومین(ع) باشیم. برای نمونه، عملی مانند لیلة‌الرغائب که در سال‌های اخیر بسیار مورد بحث قرار گرفته، محققان حدیث معتقدند روایات واردشده درباره آن کافی نیست. فقها هم می‌گویند روایت ضعیف و ممکن است اصلاً مورد قبول نباشد، اما اگر کسی به امید ثواب انجام دهد، ان‌شاءالله به او ثواب داده خواهد شد.

پژوهشگر تاریخ اسلام و تشیع افزود: ممکن است فقیهی به نتیجه نرسد و بگوید رجائاً انجام شود، یعنی با امید به ثواب الهی و بدون اعتبار قطعی روایت. ما موظفیم در صورتی که فقه اجازه دهد، رعایت کنیم. دعاهایی نیز وجود دارد که عالمانی مانند سید بن طاووس با زهد و تقوا و مقام عرفانی خود ارائه کرده‌اند، اما نمی‌توان آن‌ها را به معصوم نسبت داد. می‌گوییم این دعاها خوب است و می‌توان خواند، اما نسبت‌دادن آن‌ها به معصوم صحیح نیست.

وی با تأکید بر خطر بدعت گفت: در دعاها و عبادات نباید ولنگاری وجود داشته باشد و در نمازها نیز نباید هر عملی از خودمان بیاوریم و به ائمه(ع) نسبت دهیم. متأسفانه امروز دعا و راز و نیاز گاهی جنبه تجاری پیدا کرده است. برای نمونه، شب‌هایی با عنوان «شب آرزوها» نام‌گذاری و وعده برآورده‌شدن دعاها داده می‌شود، در حالی‌که ائمه(ع) چنین تضمینی نکرده‌اند. عبادات ما باید تابع روایات و فقه صحیح باشد و ابداعاتی که به نام دین یا ائمه(ع) ارائه می‌شوند، کار ناشایستی است.

عبادت برای برآورده‌شدن خواسته‌های مادی نیست

صادقی تصریح کرد: نباید وعده و وعیدهای دنیوی به مردم بدهیم و جوان امروز ما که حتی نماز واجبش را به سختی می‌خواند، زیر این فشار باشد که اعمال مستحب را برای رسیدن به ازدواج، موفقیت تحصیلی یا کسب مال انجام دهد و وقتی نتیجه نمی‌گیرد، مأیوس شود. عبادت برای تقرب به خداست، نه برای برآورده‌شدن خواسته‌های مادی.

وی درباره مناسبت‌های ماه رجب بیان کرد: برای نمونه، ۱۳ رجب، روز ولادت امیرالمؤمنین(ع)، اعمال ویژه‌ای دارد که موجب تقرب به ایشان است، اما بعضی روزها مانند ۱۰ رجب که به فرزند کوچک امام حسین(ع) اختصاص داده شده، از لحاظ سند تاریخی قطعی نیست. گاهی این روزها صرفاً یادمان یا روز یادبود هستند و لازم نیست در تعیین تاریخ آن‌ها دقت علمی افراطی داشته باشیم. حتی درباره ولادت یا وفات برخی امامزادگان، منابع تاریخی دقیق نداریم، اما یادبود و مراسم سالانه برگزار می‌کنیم.

پژوهشگر تاریخ اسلام و تشیع درباره روزه‌ها و اعمال مهم ماه رجب گفت: در روزهای با فضیلت مانند ۲۷ رجب، روز بعثت، روایات معتبر درباره روزه و اعمال ویژه آن وارد شده است و نباید از آن‌ها غافل شد. حداقل باید به منابع معتبر مانند مفاتیح شیخ عباس قمی مراجعه کنیم که از بزرگان گذشته نقل کرده و مستندات معتبری ارائه داده‌ است.

وی درباره دعاهای ماه رجب اظهار کرد: دعاهای بسیار خوبی برای این ماه وارد شده است، مانند دعای «یا مَنْ اَرْجُوهُ لِکُلِّ خَیْرٍ» و «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِالْمَوْلُودَيْنِ فِي رَجَبٍ...» که می‌توان آن‌ها را قبل و بعد از نماز خواند. همچنین دعاهای دیگری هم هست که می‌توان در طول روزها و شب‌های ماه رجب، برای تقرب به خدا خواند.

صادقی درباره حرکات ظاهری در دعاها گفت: متأسفانه در بعضی مساجد، وقتی دعا به آخر می‌رسد، افراد دستشان را به محاسن یا صورت می‌گیرند. این حرکات الزامی نیست و حتی ممکن است حالت تضرع و معنویت دعا را تحت تأثیر قرار دهد. کافی است حال دعا وجود داشته باشد، دست به سوی آسمان بلند کنیم و دعا بخوانیم. اصل دعا و توجه قلبی مهم است، نه تقلید مکانیکی حرکات خاص.

وی تأکید کرد: عبادت و دعا برای تقرب به خداست و نباید تحت تأثیر وعده‌های دنیوی یا حرکات ظاهری قرار گیرد. همچنین لازم است همواره به منابع معتبر مراجعه کنیم و اعمال و دعاها را براساس روایات صحیح انجام دهیم.

پژوهشگر تاریخ اسلام، تشیع و اهل‌بیت(ع) با اشاره به اعتکاف در ماه رجب بیان کرد: اصل انجام عبادت و خلوت با خدا مطلوب است، اما آنچه برای ما معیار محسوب می‌شود، سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل‌ بیت(ع) است. در روایات، به‌ویژه درباره پیامبر(ص)، اعتکاف در ماه رمضان و آن هم بیش از سه روز گزارش شده است.

دستور ویژه‌ای برای اعتکاف در ماه رجب وجود ندارد

وی با تأکید بر اینکه در ماه رجب دستور خاصی برای اعتکاف وجود ندارد، ادامه داد: در مجموع، در خصوص ماه رجب دستور ویژه‌ای برای اعتکاف وجود ندارد. البته اصل خلوت، تفکر و عبادت اهمیت دارد، اما اینکه امروزه اعتکاف در سه روز ماه رجب رواج پیدا کرده، بیشتر به اقتضائات زمانه بازمی‌گردد، از جمله مشکلات اجرایی اعتکاف در ماه رمضان، محدودیت مساجد و شرایط زندگی امروز که باعث شده اعتکاف به سه روز محدود شود.

صادقی اضافه کرد: این موضوع هم پدیده جدیدی نیست که بعد از انقلاب به وجود آمده باشد. پیش از انقلاب هم در قم این رسم وجود داشت. در دهه ۶۰ که طلبه‌ای نوجوان بودم، می‌دیدم که اعتکاف در مسجد امام حسن عسکری(ع) با تعداد بسیار محدودی برگزار می‌شد. آن زمان جا فراوان بود و جمعیت کم، اما بعدها شرایط کاملاً تغییر کرد.

وی با تأکید بر لزوم رعایت شرایط شرعی اعتکاف گفت: نکته‌ای که باید حتماً به آن توجه شود، این است که حداقل شرایطی که برای اعتکاف گفته شده، رعایت شود. اصل اعتکاف برای دوری از مردم، خلوت با خود و مناجات و راز و نیاز با خداست، اما متأسفانه بسیاری از اعتکاف‌های امروزی شبیه دورهمی شده؛ گفت‌وگوهای غیرضروری، غیبت، حرف و حدیث، استفاده از تلفن همراه و سرگرمی‌هایی که با روح اعتکاف سازگار نیست.

پژوهشگر تاریخ اسلام و تشیع افزود: معتکف باید گوشه‌ای بنشیند، از دیگران فاصله بگیرد، با خودش خلوت و حواسش را متوجه خدای خودش کند. این چیزی است که امروز متأسفانه کمتر دیده می‌شود. بسیاری مواقع، دوستان و رفقا با هم می‌روند و اصل خلوت از بین می‌رود.

وی با اشاره به رعایت‌نشدن احکام اعتکاف در بعضی موارد گفت: احکام اعتکاف هم باید دقیق رعایت شود. چند سال پیش شنیدم که در مدرسه‌ای، دانش‌آموزان در روز سوم می‌خواستند نماز ظهر بخوانند و بخوابند، من توضیح دادم که امروز از ظهر تا شب برنامه‌های فشرده‌ای اجرا می‌شود؛ یک‌سوم قرآن، دعاهای متعدد و برنامه‌های متوالی. در نظر داشته باشیم که اولاً مدرسه محل اعتکاف نیست، چون اعتکاف فقط در مسجد صحیح است. ثانیاً خروج بی‌دلیل از مسجد جایز نیست و ممکن است اعتکاف باطل شود.

صادقی ادامه داد: بسیاری از این اعتکاف‌ها ممکن است از نظر فنی و فقهی دقیق نباشد، اما اگر انجام می‌شود، حداقل باید احکامش رعایت شود، از جمله ماندن در مسجد، روزه‌داری صحیح و خارج‌نشدن بی‌دلیل. گاهی اعتکاف برگزار می‌کنند که بعد گفته شود برای نمونه، ۱٠٠ دانشجو یا ۱٠٠ دانش‌آموز را برای اعتکاف آوردیم. به کیفیت توجه بیشتری کنیم، نه کمیت.

وی اضافه کرد: البته ممکن است برخی بگویند این برنامه‌ها از نظر اجتماعی آثار مثبتی دارد و جوانان را کنار هم می‌آورد و این حرف قابل بحث است، اما در هر صورت باید احکام رعایت شود. اعتکاف نباید در مدرسه یا جایی برگزار شود که مسجد نیست. اعتکاف ضوابط فقهی مشخصی دارد و باید به آن‌ها توجه شود.

پژوهشگر تاریخ اسلام و تشیع در پایان گفت: اینکه اعتکاف در ماه رجب برگزار شود، فی‌نفسه اشکالی ندارد، اما نباید تصور کنیم که حتماً دستور خاصی برای آن وارد شده است. اصل، رعایت فقه، حفظ روح اعتکاف و توجه به کیفیت عبادت و خلوت با خداست.